Haftada üç gün, her seferinde dört saat. Diyaliz hastası yılda 600 saatten fazla zamanı bir koltukta geçiriyor. Bu sürede kaslar zayıflıyor, yorgunluk artıyor, merdiven çıkmak zorlaşıyor. Peki bu zamanın bir kısmını hareketle geçirmek mümkün mü? Son yıllarda bu sorunun cevabı netleşmeye başladı.
Diyaliz hastası neden güç kaybeder?
Kas kaybı diyaliz hastalarında çok sık görülür. Üremi denen atık birikimi, asit-baz bozukluğu, yetersiz beslenme, kansızlık ve en önemlisi hareketsizlik buna yol açar. Güç azaldıkça hasta daha az hareket eder, daha az hareket ettikçe daha çok güç kaybeder. Bu kısır döngü düşmeye, kırıklara ve hastaneye yatışlara kadar gider.
Almanya'daki büyük çalışma
2023'te NEJM Evidence dergisinde yayımlanan DiaTT çalışması, bu alandaki en büyük çalışmalardan biri. Almanya'da 21 diyaliz merkezinden yaklaşık 1.000 hasta katıldı ve bir yıl boyunca izlendi.
Hastaların yarısı seans sırasında, haftada mümkünse üç kez, gözetim altında egzersiz yaptı. Her seferinde 30 dakika yatağa takılan bir pedal aletiyle bisiklet çevrildi, 30 dakika da hafif ağırlıklar, lastik bantlar ve toplarla kuvvet hareketleri yapıldı. Program her hastanın gücüne göre ayarlandı. Diğer grup olağan takibine devam etti.
Bir yılın sonunda egzersiz yapanlar sandalyeden kalkıp oturma testinde ve altı dakikalık yürüme testinde daha iyiydi. Egzersiz yapmayanların değerleri ise bir yılda geriledi. Egzersiz grubunda hastanede kalınan gün sayısı da belirgin şekilde daha azdı: ortalama 2 güne karşı 5 gün.
Her şey pembe değil
Bütün çalışmalar bu kadar net sonuç vermedi. İngiltere'deki PEDAL çalışmasında sadece bisiklet egzersizi, yaşam kalitesi ölçeğinde belirgin bir fark yaratmadı. Uzmanların ortak görüşü şu: tek tip bir egzersiz yerine, dayanıklılık ve kuvvet hareketlerini birleştiren, hastaya göre ayarlanan ve düzenli yapılan programlar daha etkili. Bir de en önemli şart süreklilik. Bırakılan egzersizin faydası da kayboluyor.
Kimler yapabilir, nelere dikkat etmeli?
Diyaliz hastalarının çoğu, hekimin onayıyla bir tür egzersiz yapabilir. Ama bazı kurallar var.
Seans sırasında egzersiz genellikle seansın ilk yarısında yapılır. Seansın sonuna doğru tansiyon düşmesi riski artar, o saatlerde zorlamamak gerekir.
Fistül kolu korunur. Kuvvet hareketleri diğer kolla ve bacaklarla yapılır.
Göğüs ağrısı, nefes darlığı, baş dönmesi, çarpıntı ya da tansiyon düşmesi olursa egzersiz hemen bırakılır ve hemşireye söylenir.
Potasyumu çok yüksek, sıvı yükü fazla ya da kalp sorunu kontrol altında olmayan hastalar önce hekimleriyle konuşmalı.
Seans dışında ne yapabilirsiniz?
Her merkezde pedal aleti yok, ama hareket için alet şart değil. Seanssız günlerde kısa yürüyüşler en iyi başlangıçtır. Beş dakikayla başlayıp yavaş yavaş artırabilirsiniz. Evde sandalyeden kalkıp oturmak, duvara dayanarak parmak ucunda yükselmek, oturduğunuz yerde bacak kaldırmak basit ama etkili hareketlerdir. Amaç yorulmak değil, her gün biraz hareket etmek.
Seans sonunda bacaklarınız tutuluyorsa bunun ayrı sebepleri olabilir, Diyalizde Kramp yazısında anlattım.
Sonuç
Diyaliz hastası için egzersiz bir lüks değil, tedavinin bir parçası olmaya aday. Kas gücü, yürüme mesafesi ve hastaneden uzak kalınan günler, hastanın hayatında gerçekten fark yaratan şeyler. Merkezinizde böyle bir imkân varsa kullanın, yoksa hekiminizle evde neler yapabileceğinizi konuşun. Sen önemlisin.
Kaynak: Anding-Rost K ve ark. Exercise during Hemodialysis in Patients with Chronic Kidney Failure. NEJM Evidence 2023 (DiaTT çalışması).
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. Egzersize başlamadan önce diyaliz hekiminize danışın.