Muayenede en sık duyduğum cümlelerden biri şu: "Hocam belim, dizim, bacaklarım ağrıyor, bir ağrı kesici yazar mısınız?" Ağrı gerçek, yorgunluk gerçek. Ama ağrı kesici seçimi diyaliz hastasında herkesten farklı. Bu yazıda hangi ilacın neden riskli olduğunu ve ağrının asıl kaynağıyla nasıl uğraştığımızı anlatıyorum.

Ağrı çoğu zaman kemikten geliyor

Böbrek çalışmayınca kalsiyum, fosfor ve parathormon (PTH) dengesi bozulur. Fosfor yükselir, PTH artar ve vücut kemikten kalsiyum çekmeye başlar. Bu düzensizlik en çok kemikleri vurur. O yüzden ağrı önce büyük kemiklerin olduğu yerlerde ortaya çıkar: bel, kalça, dizler ve bacaklar.

Bunu bilmek önemli, çünkü ağrı kesici sadece sesi kısar. Yangın başka yerde. Fosforu düşürmeden, PTH'yi kontrol altına almadan ağrı geri gelir. Fosforun neden bu kadar önemli olduğunu Fosfor Tuzağı yazısında anlatmıştım.

Hastaların en çok kullandığı ilaçlar: NSAİİ grubu

Eczaneden reçetesiz alınan ağrı kesicilerin çoğu "steroid olmayan antiinflamatuvar ilaçlar" yani NSAİİ grubundadır. Etken madde olarak ibuprofen, naproksen, diklofenak, deksketoprofen, etodolak bunlardan birkaçı. Kutunun üzerindeki etken madde adına bakarsanız hangisini kullandığınızı görürsünüz.

Bu ilaçlar ağrıyı iyi keser, o yüzden hastalar bunlara yöneliyor. Ama diyaliz hastası için üç ciddi bedeli var.

Kalan idrarınızı azaltabilir. Diyalize girse de hâlâ idrarı olan hastalar var ve bu idrar çok değerlidir. Daha az sıvı kısıtlaması, daha rahat seans demektir. NSAİİ'ler böbreğe giden kanı azaltır ve kalan bu işlevi hızla tüketebilir. Diyalize henüz girmemiş böbrek hastası için de aynısı geçerli: yanlış ağrı kesici diyaliz gününü öne çekebilir.

Mide ve bağırsak kanamasını kolaylaştırır. Diyaliz hastasında kanamaya eğilim zaten fazladır, seansta da kan sulandırıcı verilir. Üstüne NSAİİ eklenince mide kanaması riski artar.

Potasyumu ve tansiyonu yükseltebilir, sıvı tutturabilir. Potasyumun kalp için ne kadar tehlikeli olabileceğini Potasyum Masum Değil yazısında anlatmıştım.

Parasetamol: en masumu, ama her zaman yetmiyor

Diyaliz hastası için ağızdan alınan en güvenli ağrı kesici parasetamoldür. Böbreği yormaz, mideyi kanatmaz. Sorun şu ki kemik ağrısında çoğu zaman yetmiyor. Hasta "aldım ama geçmedi" deyip üstüne bir de NSAİİ ekliyor. Bunu yapmayın. Parasetamol yetmiyorsa hekiminize söyleyin.

Bir uyarı daha: parasetamol soğuk algınlığı ve grip ilaçlarının içinde de bulunur. Hem ağrı kesici hem grip ilacı alırsanız farkında olmadan dozu aşabilirsiniz. Kutudaki ve hekiminizin söylediği dozun üstüne çıkmayın.

Krem ve jeller

Dize, bele sürülen ağrı kesici krem ve jeller iyi bir seçenektir. İlacın çok küçük kısmı kana geçer, bu yüzden hapa göre çok daha güvenlidir. Yine de sınırsız değildir. Geniş bir alana günde defalarca sürmek, ilacı ağızdan almaya yaklaştırır. Ağrıyan bölgeye, önerilen sıklıkta kullanın.

Ağrı çok artarsa: seans sırasında tedavi

Bazen kas ve eklem ağrıları diyalizde iyice artar. Bu durumda ağrı kesicinin damar yolundan verilen formlarını seans içinde, kontrollü olarak kullanabiliyorum. Hasta zaten makinede ve gözümüzün önünde. Doz bellidir, kısa sürelidir, yan etkiyi hemen görürüz. Bu yüzden şiddetli ağrınızı evde kendi kendinize ilaç yükselterek değil, seansta bize söyleyerek çözelim.

Birikebilen ilaçlara dikkat

Bazı ilaçlar normalde böbrekle atılır ve diyaliz hastasında birikir. Sinir ağrısında sık yazılan pregabalin ve gabapentin buna iyi bir örnek. Doz ayarlanmazsa uyuklama, sersemlik ve düşmeye yol açabilir. Bazı güçlü ağrı kesiciler de aynı şekilde birikir. Başka bir hekim size yeni bir ağrı ilacı yazdığında diyalize girdiğinizi mutlaka söyleyin ve diyaliz hekiminize de gösterin.

Asıl tedavi: ağrının kaynağı

Kemik ağrısında kalıcı rahatlama ancak kaynağa inince gelir. Fosforu diyetle ve fosfor bağlayıcı ilaçlarla düşürmek, kalsiyum ve D vitamini dengesini hekiminizin önerdiği ilaçlarla kurmak, PTH çok yüksekse onu düşüren ilaçlar ya da gerekirse paratiroid ameliyatı.

Aylık kan tahlillerinizdeki kalsiyum, fosfor ve PTH değerleri bu yüzden önemli. Ağrınız artıyorsa bu değerlere birlikte bakalım.

Hemen haber verin

Dışkı siyah ve katran gibi geliyorsa ya da kusmukta kan varsa, düştükten sonra kalçada ya da bacakta ani ve şiddetli ağrı başladıysa, ağrıyan eklem şiştiyse, kızardıysa ve ateşiniz de varsa beklemeyin. Bu durumlar ağrı kesiciyle geçiştirilmez.

Ağrıyla yaşamak zorunda değilsiniz. Ama doğru ilacı, doğru dozda, ağrının kaynağını da tedavi ederek seçmemiz gerekiyor. Sen önemlisin.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. İlaç başlamadan, bırakmadan ya da dozunu değiştirmeden önce diyaliz hekiminize danışın.