Seansta hastalarıma en sık yaptığımız tedavilerden biri damardan demir. Kimi hasta "Hocam bu demir fazla gelmez mi?" diye soruyor. Bu soru yıllarca hekimlerin de kafasını kurcaladı. 2019'da New England Journal of Medicine'de yayımlanan PIVOTAL çalışması buna önemli bir cevap verdi.

Diyaliz hastası neden kansız kalır?

Sağlıklı böbrek, kemik iliğine kan yapmasını söyleyen eritropoetin adlı bir hormon üretir. Böbrek bitince bu hormon azalır. Buna ek olarak her seansta filtrede ve hortumlarda bir miktar kan kalır, tahliller için kan alınır, bağırsaktan demir emilimi de azalır. Sonuç: hem hormon eksik, hem demir.

Bu yüzden tedavi iki ayaklıdır. Kan yapıcı iğneler eksik hormonun yerini tutar. Demir ise kemik iliğine ham madde sağlar. Demir yoksa iğne ne kadar yapılırsa yapılsın kan yeterince yapılamaz.

PIVOTAL ne yaptı?

İngiltere'de 50 merkezde, yeni hemodiyalize başlamış 2.141 hasta çalışmaya alındı. Hastaların yarısına damardan demir daha cömert ve düzenli şekilde verildi; demir depoları belli bir sınırın altına düşmedikçe tedavi sürdü. Diğer yarısına ise klasik yaklaşımla, ancak depolar azaldığında, daha düşük dozda demir verildi. Hastalar ortalama iki yılı aşkın süre izlendi.

Ne buldu?

Asıl korku, yüksek demirin kalp krizi, inme ve enfeksiyonları artırabileceğiydi. Böyle olmadı. Cömert demir grubunda ölüm, kalp krizi, inme ve kalp yetmezliği nedeniyle yatış birlikte değerlendirildiğinde, oranlar düşük doz grubundan daha kötü değildi, hatta biraz daha iyiydi: yüzde 29,3'e karşı yüzde 32,3. Enfeksiyon oranlarında fark çıkmadı.

Önemli bir kazanç daha vardı: cömert demir alan hastalarda kan yapıcı iğne ihtiyacı yaklaşık beşte bir oranında azaldı ve daha az kan nakline ihtiyaç duyuldu.

Hasta için ne anlama geliyor?

Seansta verilen damardan demir, hekiminizin aylık tahlillerinize göre yaptığı planlı bir tedavidir. Ferritin ve transferrin satürasyonu denen değerlere bakılarak doz ayarlanır. PIVOTAL, bu tedavinin düzenli ve yeterli dozda verilmesinin güvenli olduğunu gösterdi.

Ama bu, "ne kadar çok o kadar iyi" demek değil. Demir depoları çok yükselirse doz azaltılır ya da ara verilir. Aktif bir enfeksiyon varken de demir genellikle ertelenir. Bu yüzden tahlillerinizi aksatmamak çok önemli.

Kendi başınıza ağızdan demir hapı ya da takviye almayın. Diyaliz hastasında ağızdan demir zor emilir, mideyi bozar ve kabızlık yapar. Bazı takviyeler fosfor bağlayıcı ilaçlarla da etkileşir.

Ne zaman hekime söylemeli?

Her zamankinden fazla halsizlik, nefes darlığı, çarpıntı, solukluk ya da siyah dışkı fark ederseniz beklemeyin. Kansızlığın bir sebebi de gizli kanama olabilir.

Kansızlık diyalizin kaçınılmaz bir parçası gibi görünse de, bugün onu iyi yönetecek araçlarımız var. Sen önemlisin.

Kaynak: Macdougall IC ve ark. Intravenous Iron in Patients Undergoing Maintenance Hemodialysis. N Engl J Med 2019;380:447-458 (PIVOTAL çalışması).

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. Demir ve kansızlık tedavisiyle ilgili kararları diyaliz hekiminiz verir.