Ünitemde hastalarıma en çok tekrarladığım cümle şu: "O kolu koru." Bazıları gülümsüyor, bazıları sıkıldığını belli ediyor. Ama yıllardır bu işi yapan biri olarak söyleyeyim, fistülünü iyi koruyan hastayla korumayanın diyaliz hayatı çok farklı geçiyor.

Fistül nedir, neden bu kadar değerli?

Hemodiyalizde makinenin her dakika kanını alıp temizleyip geri vermesi gerekiyor. Normal bir toplardamar bu kadar hızlı akışı kaldıramaz. Bu yüzden küçük bir ameliyatla kolundaki bir atardamar ile bir toplardamar birbirine bağlanır. Atardamarın güçlü akışı toplardamara geçer, damar zamanla kalınlaşır, genişler ve her seansta iğne girebilecek hale gelir. Buna arteriyovenöz fistül diyoruz.

Fistülün olgunlaşması genellikle birkaç hafta, bazen birkaç ay sürer. Bu süreçte doktorun önerirse elinle yumuşak bir topu sıkıp bırakma egzersizi yapmak damarın gelişmesine yardım eder.

Neden bu kadar uğraşıyoruz? Çünkü kateterle karşılaştırıldığında fistülde enfeksiyon çok daha az görülür, damar çok daha uzun yıllar dayanır ve diyaliz daha verimli olur. Yani fistül senin diyaliz hayatının yolu. Kaybedilirse yenisi açılabilir, ama her seferinde seçenekler biraz daha azalır.

Her gün yapacağın kontrol

Fistülün çalıştığını sen anlarsın, hem de birkaç saniyede. Parmak uçlarını fistülün üzerine hafifçe koy. Bir titreşim, hafif bir vınlama hissetmelisin. Bazı hastalar bunu "kedi mırlaması" gibi tarif ediyor. Kulağını yaklaştırırsan bir hışırtı da duyabilirsin.

Bunu her sabah ve akşam, bir de tansiyonunun düştüğü, çok terlediğin ya da kendini halsiz hissettiğin günlerde kontrol et. Titreşimi alışkın olduğun gibi hissetmiyorsan ya da hiç hissetmiyorsan bekleme, hemen diyaliz merkezini ara. Damar pıhtıyla tıkanmış olabilir ve erken müdahale edilirse çoğu zaman kurtarılabilir. Saatler önemli.

O kolu nasıl korursun?

Fistüllü kol ağır yük taşımamalı. Pazar poşetleri, su damacanası, dolu tencere, çocuk ya da torun kucaklamak, hepsini öbür kolla ya da birinden yardım alarak yap. Kadın hastalarıma özellikle şunu söylüyorum: ev işlerinde o kola fazla yük bindiren hareketlerden uzak dur. Halı silkelemek, elde çamaşır sıkmak, ağır kova taşımak, mobilya itmek bunlara örnek. Hafif günlük işler sorun değil. Sorun, kolun zorlandığı ve damarın sıkıştığı işler.

Uyurken fistüllü kolun üzerine yatma, başının altına da koyma. Saatlerce süren baskı damarı tıkayabilir. Uyku pozisyonunu değiştirmek ilk haftalarda zor gelir ama alışılıyor.

Kolu darbeden koru. Kapıya çarpmak, kalabalıkta itilmek, düşerken o kolun üzerine gelmek damara zarar verebilir. Kalabalık ortamlarda o kolu kendine yakın tutmak basit ama etkili bir alışkanlık.

Fistüllü koldan tansiyon ölçtürme, kan aldırma, damar yolu açtırma. Hastaneye ya da başka bir doktora gittiğinde bunu ilk sen söyle. Herkes bilmeyebilir. Saat, dar bilezik, sıkı kol lastiği, çantanın askısı gibi kolu sıkan şeylerden de uzak dur.

Temizlik ve seans sonrası

Seansa gelmeden önce kolunu sabunla yıka. İğne yerlerinden giren mikrop fistülde enfeksiyonun en sık sebebi. Seans sonrası iğne yerlerindeki bant ya da gazlı bezi merkezin söylediği süre kadar tut, sonra çıkar. Bandı fazla sıkı sarma ve gece boyu bırakma.

Eve döndükten sonra iğne yerinden kanama olursa temiz bir gazlı bezle on, on beş dakika bastır. Damarı tamamen kapatacak kadar sert bastırma, kanamayı durduracak kadar bastır. Durmuyorsa ya da kanama fışkırır gibiyse 112'yi ara.

Ne zaman hemen haber vermelisin?

Hastalarıma şunu söylüyorum: fistüllü kolda ani gelişen şişlik, ağrı, dokununca hassasiyet ya da ısı artışı olursa bana haber ver. Bunlar enfeksiyonun ya da damarda bir sorunun ilk işaretleri olabilir. Kızarıklık, iğne yerinden akıntı veya ateş de bu listeye girer.

Titreşimin kaybolması ya da zayıflaması, yukarıda söylediğim gibi, beklenmeyecek bir durum. Elinde soğukluk, uyuşma, morarma ya da özellikle diyaliz sırasında artan ağrı olursa bunu da doktoruna söyle. Bazı hastalarda fistül ele giden kanın bir kısmını kendine çekebiliyor ve bunun önlemi var.

Yıllar içinde fistülün bazı bölümleri balon gibi şişkinleşebilir. Bu tek başına çoğu zaman tehlikeli değil. Ama şişkinliğin üstündeki deri incelip parlaklaşıyorsa, rengi değişiyorsa ya da yara açılıyorsa vakit kaybetmeden merkezine göster.

Son söz

Fistül bakımı günde birkaç dakikanı alıyor. Karşılığında aldığın şey yıllarca sorunsuz giren iğneler, daha az hastane yatışı ve daha rahat bir diyaliz hayatı. O kol artık senin can damarın. İyi bakarsan o da sana iyi bakar.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Kendi fistülünle ilgili soruları seni takip eden diyaliz ekibine sor.